Gen. dyw. dr Franciszek Puchała
Czym jest sztuczna inteligencja
Według wielu źródeł sztuczna inteligencja (AI – Artificial Intelligence lub SI) jest dziedziną informatyki zajmującą się tworzeniem systemów i programów zdolnych do wykonywania zadań, które normalnie wymagają ludzkiej inteligencji. Do kluczowych cech i zadań AI należą: rozumowanie i podejmowanie decyzji, uczenie się, rozpoznawanie (analiza i interpretacja obrazów, mowy, wzorców i trendów), przetwarzanie języka naturalnego (rozumienie, interpretowanie i generowanie ludzkiego języka), a także rozwiązywanie problemów. Sztuczną inteligencję definiuje się też jako dziedzinę wiedzy obejmującą m.in. sieci neuronowe, robotykę i tworzenie modeli zachowań inteligentnych oraz programów komputerowych symulujących te zachowania, włączając w to również uczenie maszynowe (z ang. machine learning). Główną zasadą działania większości systemów AI jest uczenie maszynowe, czyli zestaw metod pozwalających komputerom uczyć się na podstawie danych, bez wyraźnego zaprogramowania. Dzięki temu systemy mogą poprawiać swoje działanie w miarę zdobywania nowych informacji. Zasadniczą funkcję w tym procesie spełniają algorytmy, które analizują dane i wyciągają z nich wnioski. Jednym z najważniejszych narzędzi w AI są sieci neuronowe, inspirowane działaniem ludzkiego mózgu. Systemy sztucznej inteligencji bazują na ogromnej ilości informacji przechowywanych w centrach danych n a całym świecie. Dla nowoczesnych technologii, w tym dla sztucznej inteligencji kluczowe znaczenie mają metale ziem rzadkich (skrót MZR lub z angielskiego REE). Jest to grupa 17 pierwiastków obejmująca skand, litr i wszystkie latanowce. Niektóre z nich są dość pospolite, ale trudne do rozdzielenia i z tego powodu nazywane są rzadkimi.
Rozwój sztucznej inteligencji
Według wielu analityków żadna ze zmian gospodarczych w XIX i XX wieku, na przykład przekształcenie setek milionów rolników w robotników fabrycznych, nie przebiegła tak szybko jak zmiany w dziedzinie sztucznej inteligencji. Wkrótce stanie się ona wszechobecna i konieczna do życia jak elektryczność. Od 2010 roku AI zaczęła coraz bardziej przenikać do codziennego życia człowieka. Jej rozwój przyspieszył dzięki postępom w dziedzinie uczenia maszynowego i technikach sieci neuronowych. Zastosowanie AI stało się powszechne w wielu sektorach – od medycyny przez przemysł, aż po usługi. Według doktora Kai-Fu Lee, prezesa firmy Google China, który przez 30 lat zajmował się badaniami i rozwojem SI, m. in. w słynnej Dolinie Krzemowej, do pełnej rewolucji w wielu dziedzinach prowadzą cztery rodzaje AI: internetowa, biznesowa, percepcyjna i autonomiczna rozwijające się w czterech etapach.
Internetowa AI do powszechniejszego użycia weszła około 2012 r. Bardzo wielkie liczby osób, w tym bardzo młodych, a nawet dzieci jest już jej beneficjentami lub ofiarami w zależności od tego jak bardzo cenią swój czas, prywatność albo pieniądze. W dużej mierze polega ona na wykorzystaniu algorytmów SI w wyszukiwarkach rekomendujących i systemach, które uczą się osobistych preferencji ludzi oraz serwują im dostosowane do nich treści. Ten rodzaj AI ma wielką moc uczenia się maszyn o danym człowieku, a następnie dostosowania treści do jego oczekiwań. Wykorzystuje ona fakt, że użytkownicy internetu automatycznie oznaczają dane przeszukując strony internetowe. Nasze zakupy poglądy. upodobania, chwile spędzone na stronie internetowej są następnie wykorzystywane do uczenia się algorytmów, żeby rekomendowały nam treści, które prawdopodobnie spożytkujemy. Z naszego codziennego klikania takie firmy jak Google, You Tube, Aidu czy Alibaba czerpią olbrzymie zyski.
Biznesowa AI korzysta z tego, że tradycyjne firmy od dziesiątków lat oznaczały ogromne ilości danych. „Przekopuje” takie bazy danych szukając ukrytych korelacji, których nie dostrzegają ludzkie oczy i umysł. Opierając się na analizie przeszłych decyzji i ich skutków w danej organizacji, wykorzystuje oznakowane dane do rozwijania algorytmu, który zadziała lepiej niż najlepiej wyszkolony specjalista. Biznesowa AI może służyć do znajdywania możliwych cięć w wydatkach firmy i maksymalizacji jej zysków. Znajduje też zastosowanie w systemach pożyczkowych. Dla przykładu – zamiast żądać od milionów pożyczkobiorców informacji o ich zarobkach, aplikacja sterowana przez AI prosi o dostęp do pewnych danych na telefonie klienta. Dane te tworzą coś w rodzaju cyfrowego odcisku palca, na podstawie którego z niezwykłą skutecznością można przewidzieć, czy kredytobiorca zwróci pożyczone pieniądze.
Percepcyjna (poznawcza) AI pozwoli rozszerzyć dotychczasowy jej potencjał na całe środowisko człowieka – dygitalizację świata, który go otacza za pomocą coraz liczniejszych czujników i innych inteligentnych urządzeń. Przekształcą one nasz świat fizyczny w dane cyfrowe, które następnie mogą być analizowane i optymalizowane przez algorytmy głębokiego uczenia maszynowego, w którym maszyny uczą się na przykładach, podobnie jak ludzie. AI będzie coraz lepiej rozpoznawać twarze ludzi, rozumieć ich głosy, widzieć otaczający ich świat. To już nie zwykłe powielanie czy skanowanie. Algorytmy potrafią pogrupować piksele danego zdjęcia czy wideo w zbitki i rozpoznawać obiekty mniej więcej tak samo jak robi to ludzki mózg. To samo dotyczy danych audio. Algorytmy mogą wybierać słowa, a często również analizować znaczenie całych zdań. Zrozumienie i przewidywanie zwyczajów poszczególnych klientów pozwoli m. in. sklepom ulepszyć system dostaw, zapobiegać marnowaniu żywności i zwiększać zyski. Ten rodzaj AI może być wykorzystany także do opracowania zindywidualizowanych programów edukacji
AI autonomiczna to integracja i kulminacja trzech poprzednich rodzajów AI. Łączy ona zdolność maszyn do optymalizacji na podstawie złożonych zbiorów danych z nowo nabytym potencjałem sensorycznym. Maszyny łączące te nadludzkie możliwości będą nie tylko rozumieć świat wokół nich, ale także go kształtować. Autonomiczne urządzenia AI zrewolucjonizują życie codzienne ludzi kształtując miasta, centra handlowe, restauracje, fabryki, farmy, magazyny, a także straż pożarną. Obecnie istnieją maszyny zautomatyzowane, ale nie są one autonomiczne. Mogą powtarzać tę samą czynność, ale nie potrafią podejmować decyzji czy improwizować w zależności od zmieniających się warunków.
Możliwe skutki rozwoju sztucznej inteligencji Na obecnym etapie rozwoju sztucznej inteligencji największe osiągnięcia mają Stany Zjednoczone, które rozwój AI traktują jako ważny czynnik bezpieczeństwa narodowego. W najbliższej przyszłości mało prawdopodobne jest, aby chińskie wysiłki w zakresie sztucznej inteligencji dorównały wysiłkom Stanów Zjednoczonych, mimo że w ostatnich latach poczyniono w tym kraju znaczne postępy. W tej dziedzinie USA i Chińska Republika Ludowa prowadzą swoisty wyścig , któremu od dłuższego czasu towarzyszy walka o dostęp do metali ziem rzadkich mających istotne znaczenie dla rozwoju AI. ChRL ma obecnie monopol na światowy handel i rezerwy pierwiastków ziem rzadkich. Od wielu lat wykorzystują to jako broń gospodarczą, wprowadzając kontrole ich eksportu. W tej sytuacji USA muszą zacieśniać partnerstwo z innymi krajami, a zwłaszcza z Australią i Kanadą. Podczas gdy USA dysponują szacunkowo trzema i pół miliona ton pierwiastków ziem rzadkich Kanada ma ich ponad czternaście. Warto podkreślić, że w Stanach Zjednoczonych opracowywane są nowe technologie, które mogą zmniejszyć ich zależność od importu pierwiastków ziem rzadkich. Ponadto trzeba brać pod uwagę, że inne regiony takie jak Korea Południowa, Europa i Bliski Wschód stają się coraz większymi graczami w dziedzinie sztucznej inteligencji.
Niezależnie od tego, które z tych państw zostanie liderem w rozwoju sztucznej inteligencji będzie ona rzutować na życie gospodarcze i społeczne, a nawet polityczne w innych krajach i może służyć ludziom w różnych dziedzinach jego działalności. Dotyczy to na przykład ułatwiania codziennego życia, doskonalenia procesów przemysłowych i tworzeniu miejsc pracy, rozwoju medycyny, bankowości, doskonalenia systemu sądownictwa, unowocześniania logistyk i dostępu do lepszej edukacji. Produkty i usługi cyfrowe będą opanowywać coraz większą część rynku, a automatycznie sterowane drony i samochody osobowe, ciężarówki i inne urządzenia radykalnie obniżą koszty transportu towarów. Korzyści wynikające z zastosowań AI szeroko opisał Pan Radosław Kurek w artykule p.t. „Sztuczna inteligencja. Jak technologia jutra zmienia nasz świat już dziś ?” w GWiR Nr (435 ) Rok XLV. Sierpień 2025.
Powszechne są jednak obawy, że AI może też powodować negatywne skutki. Jeśli znajdzie się ona poza kontrolą, podział wyprodukowanego przez nią bogactwa będzie nie tylko nierówny, ale może doprowadzić do beznadziejnej sytuacji. Zamiast rozdzielania zysków między różne firmy i regiony coraz większa może być koncentracja astronomicznych sum w rękach nielicznych, podczas gdy coraz dłuższe będą kolejki bezrobotnych. Wspomniany wcześniej dr Kai-Fu Lee przewidywał na przykład, że z technicznego punktu widzenia w ciągu kilku lat AI będzie mogła zastąpić od 40 do 50 % miejsc pracy w Stanach Zjednoczonych. Zwolnienia nie będą ograniczone do jednego typu pracy, dotkną w równym stopniu wykształconych pracowników umysłowych jak i pracowników fizycznych. Dyplom uniwersytecki, a nawet tytuł naukowy nie będą gwarancją pracy, kiedy przyjdzie konkurować z maszynami, które potrafią rozpoznawać wzorce i podejmować decyzje na poziomie niedostępnym dla ludzkiego umysłu.
Równocześnie ze wzrostem bezrobocia będzie rosło niewyobrażalne bogactwo nowych potentatów AI. Takie tendencje doprowadzą do sytuacji bezprecedensowej w dziejach człowieka, w której rozpadną się fundamenty rynków pracy, gospodarki i społeczeństw. Poza likwidacja miejsc pracy sztuczna inteligencja zrewolucjonizuje przemysł wytwórczy, wypychając z rynku warsztaty trzeciego świata obsadzone armiami nisko opłacanych robotników. Tym samym AI pozbawi biedne kraje możliwości rozruszania gospodarki za pomocą taniego eksportu. Brak możliwości rozwoju gospodarczego, zmusi je do stałej zależności. Kraje bogate w technologie AI będą nie tylko gromadzić wielkie bogactwo, ale staną się także areną powszechnej monopolizacji i podziału rynku pracy na gospodarcze kasty. Sztuczna inteligencja grozi powstaniem systemu, który podzieli społeczeństwo na elitę AI i „klasę bezużyteczną”, to jest ludzi, którzy nie będą w stanie się utrzymać. Wszystko to może spowodować chaos o wymiarze politycznym, gospodarczym i społecznym oraz dramat poszczególnych ludzi. Jak wiadomo, praca w znacznej mierze wypełnia czas, daje poczucie ustalonego porządku i jest miejscem spotkań z ludźmi. Regularna wypłata to nie tylko forma wynagradzania, sygnalizuje też ludziom, że są cenionymi członkami społeczeństwa. Przecięcie więzi międzyludzkich będzie bezpośrednim atakiem na tożsamość ludzi i poczucie sensu życia. Utrata poczucia sensu i celu w życiu ma bardzo realne i poważne konsekwencje. Wśród osób, które są bezrobotne od sześciu miesięcy zachorowalność na depresję wzrasta trzykrotnie. Prawdopodobieństwo popełnienia samobójstwa jest dwukrotnie większe wśród ludzi szukających pracy niż wśród pracujących zarobkowo. Wraz ze wzrostem bezrobocia wzrasta spożycie alkoholu i narkotyków. Rany psychiczne spowodowane bezrobociem w erze AI będą jeszcze głębsze. Ludzie staną w obliczu nie tylko okresowego bezrobocia, ale stałego wykluczenia z życia gospodarczego. W sytuacji znacznej nierówności społecznej, koncentracja potęgi gospodarczej w kilku rękach będzie trudna do zniesienia. W większości krajów rozwiniętych nierówność gospodarcza i resentymenty klasowe należą do najbardziej niebezpiecznych potencjalnie wybuchów społecznych. W cieniu zamieszania społecznego i gospodarczego toczyć się będzie walka psychologiczna.
Wyzwania i zagrożenia związane z rozwojem sztucznej inteligencji dotyczą też kwestii odpowiedzialności za podejmowane przez nią decyzje, ochrony prywatności danych oraz zabezpieczenia przed błędami i nadużyciami. Wyzwania te dotyczą również regulacji prawnych (patrz – obecna sytuacja w Polsce) oraz zapewnienia, że rozwój AI będzie służył społeczeństwu, nie zagrażając jednocześnie miejscom pracy i bezpieczeństwu obywateli.
Zdaję sobie sprawę tego, że niniejszy artykuł nie odpowiada na wszystkie pytania związane ze sztuczną inteligencją, a jedynie stanowi próbę wprowadzenia do tej problematyki. Pozostaje mi zachęcać do dyskusji w tym obszarze przez osoby bardziej kompetentne w środowisku Związku Żołnierzy Wojska Polskiego i innych stowarzyszeń żołnierskich.
————————————-
Wykorzystane źródła:
Kai-Fu Lee: Inteligencja sztuczna, rewolucja prawdziwa, Poznań 2019;
R. Kurek: „Sztuczna inteligencja. Jak technologia jutra zmienia nasz świat już dziś ?”, GWiR Nr (435 ) Rok XLV. Sierpień 2025; https://www.google.com/search?q=sztuczna+inteligencja…;
https://www.gov.pl/web/ai/czym-jest-sztuczna inteligencja2; https://www.google.com/search?q=pierwiqstki+ziem+rzadkich….;
https//www.chip.pl