Gen. bryg. Marek Oleksiak
W okresie wczesnego średniowiecza (IX – X w.) terytorium współczesnej Ukrainy zasiedlały plemiona słowiańskie m. in. Wołynianie, Dregowicze, Radymicze. Kijów po Nowogrodzie Wielkim stał się centrum państwa staroruskiego (Ruś Kijowska) rozciągającego się w dorzeczu Dniestru, Prypeci, Dniepru, Donu, Oki, od północno-zachodniego wybrzeża Morza Czarnego do jeziora Ładoga od Wołynia na zachodzie po Moskwę, Riazań, Suzdal na wschodzie. Ukraina jako nazwa krainy geograficzno-historycznej pojawiła się w XII w. (obrzeże, skraj).|
W 988 r. książę Włodzimierz Wielki przyjął chrzest za pośrednictwem Bizancjum (Cesarstwo Wschodniorzymskie). Szczyt potęgi Rusi Kijowskiej przypada za panowania Jarosława Mądrego i Włodzimierza Monomacha w XI w. W XII w. po rozpadzie Rusi Kijowskiej na księstwa dzielnicowe (podobnie jak w Polsce poczynając od wnuków Bolesława Chrobrego do czasów Kazimierza Wielkiego), z których najsilniejsze okazało się w XIII w. Księstwo Halickie w dorzeczu Dniestru, dominujące nad innymi księstwami (kijowskie, włodzimierskie, połockie, riazańskie, smoleńskie, czernihowskie). W połowie XIII w. najazd mongolski podzielił Ruś na kilka części. Obszary stepowe na północ od Morza Czarnego, Azowskiego i Kaspijskiego znalazły się pod panowaniem Złotej Ordy założonej przez Batu-Chana. Ruskie ziemie południowe i zachodnie wyzwolone zostały spod władzy Mongołów przez wojska litewskie wielkiego księcia Gedymina (ojciec Władysława Jagiełły) i weszły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Na przełomie XIV/XV w. hegemonię na obszarze państwa staroruskiego zdobyli książęta moskiewscy, a wokół ich stolicy rozpoczął się proces tworzenia Rosji. Na uwolnione obszary stepowe zniszczone i wyludnione przez napady tatarskie napływali zbiegowie z sąsiednich księstw zależnych od Złotej Ordy. Na tzw. „Dzikich Polach” pojawiła się zróżnicowana etnicznie społeczność Kozaków zajmująca się głównie rzemiosłem wojennym i rabunkami (Zaporoże, nad Donem).
Po zawarciu polsko – litewskiej Unii Lubelskiej w 1569 r. ziemie ukraińskie i rzesze Kozaków znalazły się zarówno w Rzeczpospolitej Obojga Narodów jak i w Carstwie Moskiewskim (car Iwan IV Groźny). Tu na urodzajnych glebach powstawały latyfundia magnackie oraz uzależnianie dotychczas wolnych Kozaków i chłopów co prowadziło do buntów i powstań kozackich.
W 1596 r. zawarta została unia brzeska na mocy, której podporządkowano biskupów prawosławnych (cerkiew) pod władzę papieża. W ten sposób wyodrębniono na ziemiach I Rzeczpospolitej kościół grekokatolicki (unici), co prowadziło do konfliktów wśród wiernych.
Na rozwój ukraińskiej świadomości narodowej duży wpływ miały powtarzające się od 1591 r. powstania kozackie. Największe z nich kierowane przez Bohdana Chmielnickiego w latach 1648-1654 przeciwko Rzeczpospolitej przekształciło się w wojnę o samodzielną Ukrainę. Po stłumieniu powstania i wojnie polsko-rosyjskiej zakończonej pokojem andruszowskim w 1667 r. podzielono Ukrainę wzdłuż Dniepru pomiędzy I Rzeczpospolitą (prawobrzeżna Ukraina) i Rosję (lewobrzeżna Ukraina). W polskiej części Ukrainy rozwiązano wojska kozackie, przywrócono brzeską unię religijną zniesioną przez B. Chmielnickiego, która praktycznie zlikwidowała prawosławie.
W rosyjskiej części Ukrainy zlikwidowano brzeską unię religijną, podporządkowano metropolię kijowską patriarsze moskiewskiemu, systematycznie ograniczano władzę hetmanów kozackich, zlikwidowano Sicz Zaporożską (1775 r.). Kozaków „przypisano do ziemi” a Ukrainę oficjalnie wcielono do Rosji.
W 1768 r. po wezwaniu duchownych prawosławnych do zniesienia religijnej unii brzeskiej, po zwiększeniu obciążeń pańszczyźnianych na Ukrainie wybuchł bunt chłopsko-kozacki. Na czele buntu „hajdamaków” stali Maksym Żeleźniak i nadworny Kozak Potockich – Iwan Gonta. Powstańcy mordowali szlachtę i Żydów, a punktem kulminacyjnym była rzeź w Humaniu gdzie zamordowano ok. 20 tyś. osób. Ogółem w tych wydarzeniach zginęło ok. 200 tys. osób.
Celem powstania „hajdamaków” było utworzenie autonomicznej Kozaczyzny. Bunt został krwawo stłumiony przez Rzeczpospolitą z poparciem Rosji.
Po rozbiorach I Rzeczpospolitej (1772 r., 1793 r., 1795 r.) Ukraina znalazła się w granicach Rosji oprócz Rusi Czerwonej zw. Galicją Wschodnią, Rusi Podkarpackiej i północnej Bukowiny, które włączono do Austrii. Galicja Wschodnia wyróżniała się wyższym poziomem rozwoju gospodarczego i była ośrodkiem świadomości narodowej Ukraińców, natomiast Donbas związany gospodarczo z Krzyworoskim Zagłębiem rud żelaza – wysokim uprzemysłowieniem, zamieszkiwany przez wieloetniczną ludność. Od XIX w. nasilono proces rusyfikacji realizując koncepcję „trójjedynego narodu rosyjskiego (Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini). Władze rosyjskie stymulowały proces kolonizacji osadzając tam Rosjan, jednocześnie sprzyjały wyjazdom Ukraińców do Kazachstanu i Azji Środkowej.
Po rewolucji 1905 r. powstały partie polityczne, w Galicji Wsch. oraz tworzono ukraińskie organizacje paramilitarne np. Sokił, Sicze, z których w czasie I wojny światowej sformowano oddziały Strzelców Siczowych (analogicznie do Polskich Legionów) z hasłem powołania Ukrainy jako państwa połączonego z monarchią habsburską. Po rewolucji lutowej 1917 r. w Rosji, po abdykacji cara Mikołaja II i powstaniu Rządu Tymczasowego, w marcu 1917 r. powstała Centralna Rada Ukrainy (CRU), a wyłoniony przez nią Sekretariat Generalny zaczął tworzyć ukraińską administrację państwową co prowadziło do konfliktu z Rządem Tymczasowym Rosji. W Kijowie CRU proklamowała 20 listopada 1917 r. utworzenie niepodległej Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Niezadowolenie ukraińskiej wsi z polityki władz URL doprowadziło do kolejnego przewrotu. 29.IV.1918 r. obwołano hetmanem Ukrainy gen. P. Skoropadskiego, który po klęsce Niemiec w I wojnie św. w grudniu 1918 r. zbiegł do Berlina.
W tym czasie Armia Czerwona wkroczyła na Ukrainę i 6.01.1919 r. w Charkowie (stolica) proklamowano powstanie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (USRR).
W Galicji Wschodniej w październiku 1918 r. we Lwowie powstała Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa (ZURL). Polsko-ukraińskie walki o Lwów w listopadzie 1918 r. przekształciły się w wojnę polsko-ukraińską (1918-1919) zakończoną rozejmem (1919 r.), umową polityczną a następnie wojskową (J. Piłsudski – ataman Semen Petlura) do wspólnej walki z Rosją Sowiecką. Armia polska wspólnie z oddziałami ukraińskimi 7. maja 1920 r. zajęła Kijów, ale w wyniku kontrofensywy, wojska polskie zmuszone zostały do pośpiesznego odwrotu z Kijowa (10.VI.1920 r.). W rokowaniach pokojowych z bolszewikami (pokój ryski w marcu 1921 r.) Polska musiała się zgodzić na uznanie rządu sowieckiego na Ukrainie oraz na internowanie oddziałów ukraińskich w Polsce.
Po wojnie polsko-bolszewickiej poza granicami Ukrainy znalazły się: Galicja Wsch. i część Wołynia (Polska), Ruś Podkarpacka (Czechosłowacja), Północna Bukowina i Besarabia (Rumunia) oraz Krym (od 1774 r – Rosja). W grudniu 1922 r. Ukraińska SRR weszła w skład ZSRR. Pierwszą falę głodu na Ukrainie w latach 1921-22 wykorzystano do walki i konfiskaty mienia prawosławnej cerkwi. Zwycięstwo w walce o władzę grupy J. Stalina po śmierci W. Lenina w styczniu 1924 r. zapoczątkowało wielkie zmiany. Od 1928 r. rozpoczęto proces gwałtownego uprzemysłowienia i powszechnej kolektywizacji rolnictwa. W latach 1931-32 na Ukrainie zaistniała druga fala głodu, która pochłonęła ok. 6 mln ofiar. W latach 1935-1938 Ukrainę dotknęły tzw. „czystki” i deportacje przeciwników władzy do obozów pracy (szacunkowo ok. 300 tys.).
W 1940 r. (działająca od 1929 r.) Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) podzieliła się na 2 frakcje: A. Melnyka (OUN-M) i Stepana Bandery (OUN-B), która szermując wzniosłymi hasłami walki o wolną Ukrainę skierowała ukraińską ludność wiejską na drogę zbrodni.
Według Doncowa (ideologa nacjonalizmu ukraińskiego) w walce o państwo ukraińskie należy walczyć wszystkimi bez wyjątku środkami, w tym także z zastosowaniem fizycznej likwidacji cudzoziemców mieszkających na ziemi ukraińskiej „nie wstydźmy się mordów, grabieży, podpaleń, w walce nie ma etyki…” Skutki antypolskiej indoktrynacji Ukraińców objawiły się już po zajęciu Kresów przez Armię Czerwoną po 17 września 1939 r. i pierwszych zbrodni ukraińskich na ludności polskiej czego nie tolerowały władze sowieckie. Większa część działaczy OUN wyjechała na terytorium Generalnego Gubernatorstwa w Polsce całkowicie kontrolowanego przez Niemców.
Po agresji Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 r. i zajęciu Kresów Wschodnich, OUN przystąpiła do utworzenia państwa ukraińskiego pod patronatem Niemiec. Głoszono konieczność „oczyszczenia” Ukrainy z obcych nacji głównie Polaków i Żydów „Ukraina tylko dla Ukraińców”, „Śmierć Lachom, śmierć moskiewsko-żydowskiej komunie”. Pod rządami III Rzeszy tworzono liczne oddziały Ukraińskiej Policji Pomocniczej pozostającej w służbie niemieckiej ale kontrolowane przez OUN-B. Ukraińcy powszechnie kolaborowali z Niemcami w realizacji akcji eksterminacyjnej wobec ludności żydowskiej. Władze niemieckie nie uznały „Aktu Odnowienia Państwa Ukraińskiego” ogłoszonego przez S. Banderę w 1941 r. a jego samego i innych przedstawicieli OUN uwięziły. S. Bandera został osadzony we wrześniu 1941 r. w obozie Sachsenhausen (tak jak kanclerz Austrii, premier Francji, dowódca AK gen. Grot-Rowecki).
Wiosną 1943 r. OUN-B nakazała tysiącom członków policji ukraińskiej porzucenie służby policyjnej i przejście do nowopowstałej Ukraińskiej Powstańczej Amii (UPA), która liczyła kilkanaście tys. uzbrojonych żołnierzy wciąż zasilana przez kolejne grupy Ukraińców. Bojówki ukraińskie zaangażowały się w planowe mordowanie mieszkańców Wołynia i w całej Galicji Wsch. Zbrodni ludobójstwa dopuszczali się zarówno nacjonaliści z formacji zbrojnych jak również tzw. „czernie” tj. chłopi ukraińscy ogarnięci nienawiścią do Polaków – współmieszkańców wsi i osad. Ważnym motywem udziału chłopów ukraińskich w rzeziach ludności polskiej było zawładnięcie mienia i ziemi po Polakach ale także była to zemsta za minione dziesiątki lat, za nagromadzone zło, nieprawości, doznane krzywdy, za radykalną polonizację, rujnowanie prawosławnych cerkwi. Ukraińcy zamordowali ok. 60 tys. Polaków na Wołyniu i dalsze 40-50 tys. w Galicji Wsch. W ramach samoobrony Polacy pozbawili życia ok. 20 tys. Ukraińców przez pododdziały samoobrony związane z nielicznymi oddziałami AK.
Wydarzenia na Wołyniu i Galicji Wsch. w latach 1943-44 stanowią najczarniejszą kartę wzajemnej historii obu narodów. Eskalacja zbrodni ludobójstwa i jej zakres a przede wszystkim niewyobrażalne bestialstwo mordów zrujnowały kilkuwiekową tradycję. Koegzystencja panującej mniejszości polskiej na tej samej ziemi okazała się niemożliwa.
Najliczniejszą grupą spośród Ukraińców, którzy podjęli walkę po stronie niemieckiej byli Kozacy, którzy również pragnęli utworzyć niezawisłe państwo ukraińskie. Kozackie oddziały w składzie Amii Czerwonej prawie bez wyjątku przeszły na stronę Niemców. W lecie 1943 r. powstała 1. Dywizja Kozacka pod dowództwem gen. von Pannwitza składająca się z 6. pułków kawalerii. Wkrótce dywizja ta została przeorganizowana w XV Kozacki Korpus Kawalerii SS liczący ok. 50 tys. żołnierzy. Niemcy sformowali kolejne dwie brygady kozackie i 12 rezerwowych pułków kozackich. W sumie po stronie Niemców walczyło ok. 250 tys. żołnierzy kozackich. W kwietniu 1943 r. Niemcy utworzyli 14. Ukraińską Ochotniczą Dywizję SS „Galizien”. Dywizja ta w grudniu 1943 r. liczyła ponad 12600 żołnierzy, a w grudniu 1944 r. ok. 22 tys. żołnierzy. Pierwszym dowódcą dywizji był grupenführer SS W. Schiman a następni to brigadeführerzy SS F. Freitag, S. Stadler. Po rozbiciu na froncie pododdziały tej dywizji zasiliły UPA.
W II połowie 1944 r. po zakończeniu działań wojennych na terytorium Ukrainy pozostała bez zmian Ukraińska SRR. Z Krymu deportowano Tatarów do „Tatarstanu” za ich kolaborację z Niemcami (1. tatarska Brygada Górska Waffen SS).
W tym miejscu warto również odnotować ucieczkę ok. 120 tys. Ukraińców na teren Rzeszy Niemieckiej przed zbliżającą się ofensywą Armii Czerwonej w I połowie 1944 r. Po wkroczeniu Amii Czerwonej na Ukrainę Centralną i Zachodnią przeprowadzono bezwzględną mobilizację żołnierzy od 18 do 50 roku życia. Mobilizacją objęto ok. 500 tys. Ukraińców. Traktowano ją jako środek uzupełnienia dotkliwych strat oddziałów frontowych, ale także jako ważny środek osłabienia bazy rekrutacyjnej dla przeciwników władzy radzieckiej, zbrojnego podziemia (np. UPA). Ponadto terytorium Ukrainy Zachodniej stało się rezerwuarem siły roboczej kierowanej nie tylko do Donbasu ale i na Ural głównie do zakładów przemysłu zbrojeniowego. Skalę tych przemieszczeń szacuje się na ok. 70 tys. osób w dużej mierze kobiet.
Za jeden z najskuteczniejszych środków walki z ukraińskim ruchem nacjonalistycznym radziecki aparat bezpieczeństwa państwa uznał deportację członków rodzin działaczy OUN, UPA oraz ich sympatyków. Do 1946 r. deportowano do Rosji ok. 35 tys. Ukraińców. Dopełnieniem tej deportacji była masowa, jednorazowa deportacja rodzin – członków OUN i UPA we wrześniu 1947 r. która objęła ok. 76 tys. osób – głównie do ośrodków wydobycia węgla kamiennego na Syberii i w Kazachstanie. Deportacje ludności ukraińskiej z różnym nasileniem trwały do 1952 r. Ogółem w latach 1944-1952 z terenu Ukrainy zwłaszcza Zachodniej deportowano ok. 200 tys. Ukraińców.
Równolegle do przesiedlania Polaków z Kresów Wschodnich na mocy układu z września 1944 r. po zmianie granicy wschodniej, podjęta została akcja wysiedlenia Ukraińców z południowo-wschodniej Polski do Ukraińskiej SRR na opuszczone gospodarstwa przez Polaków i wysiedlonych kolonistów niemieckich. W pierwszej „fazie” przesiedlenie ludności ukraińskiej miało charakter prawie dobrowolny a przymus wynikał z sytuacji w jakiej znaleźli się Ukraińcy po zmianie granicy Polski.
Od września 1945 r. wysiedlenie ludności ukraińskiej z Polski miało charakter przymusu w związku z walką oddziałów WP z ukraińskim podziemiem nacjonalistycznym. Podstawowa faza ewakuacji ludności ukraińskiej zakończyła się 1.08.1946 r. Ogółem do listopada 1946 r. wyjechało z Polski ok. 440 tys. Ukraińców (najwięcej do obwodu tarnopolskiego – ok. 173 tys. osób). Pomimo zdecydowanej akcji wysiedleńczej, w południowo-wschodniej Polsce (zwłaszcza w Bieszczadach) działały zbrojne odziały UPA. Ówczesne władze polskie zdecydowały o likwidacji radykalnego. ukraińskiego ruchu nacjonalistyczno-niepodległościowego tj. UPA i wspierającej ją ludności. Uchwałę „w ramach akcji represyjnej w szybkim tempie” podjęło Biuro Polityczne PPR 29.03.1947 r. w następnym dniu po zastrzeleniu w Bieszczadach gen. broni Karola Świerczewskiego. Ukraińców z rodzinami zdecydowano przesiedlić na „ziemie odzyskane” (Prusy Wsch., Dolny Śląsk, Pomorze Zach.) nie tworząc zwartych, dużych grup ludności ukraińskiej i nie bliżej jak 100 km od granicy państwa. Przesiedlenie skorelowano z operacją wojskową przeciwko zbrojnemu podziemiu Ukraińców. W połowie kwietnia 1947 r. został zatwierdzony plan operacji militarnej pod kryptonimem „Wisła” a dowódcą Grupy Operacyjnej WP (ok. 17,5 tys. żołnierzy) został zastępca Szefa Sztabu Gen. gen. dyw. Stefan Mossor. Operacja trwała do 31.VII.1947 r. W trakcie operacji „Wisła” przesiedlono ogółem 141 tys. Ukraińców. Najwięcej przesiedlono do woj. olsztyńskiego (55 tys.) i szczecińskiego (45 tys.). Wysiedlana ludność mogła zabrać część „dobytku ruchomego”. Całość zabieranego mienia musiała się zmieścić na 2 wozach. Na spakowanie „dobytku” wydzielono 5 godz. Pozostawione mienie przejmowało wojsko.
Na terytorium Ukraińskiej SRR przywrócono kurs rusyfikacyjny, zahamowany po śmierci J. Stalina przez Ukraińca Nikitę Chruszczowa (1953-1964 r.). W 1954 r. na polecenie N. Chruszczowa włączono do USRR Krym, co wówczas nie miało realnego znaczenia. Mimo prześladowań na Ukrainie przetrwały Kościoły: prawosławny, greko-katolicki i szczątkowy katolicki ale w strukturze religijnej dominowała bezwyznaniowość. Przetrwała również opozycja nacjonalistyczna, antyrosyjska.
Ostatnim Sekretarzem Gen. KPZR został w 1985 r. Michaił Gorbaczow, który ogłosił program reform znany pod nazwą przebudowy i jawności (pieriestrojka i głasność), które doprowadziły do rozpadu ZSRR. W tym czasie z wielką siłą wybuchły aspiracje niepodległościowe w krajach bałtyckich i na Ukrainie. We Lwowie powrócono do tradycji Strzelców Siczowych, w marcu 1988 r. powstał Ukraiński Związek Helsiński, stopniowo zaczęła się kształtować Ukraińska Cerkiew Autokefaliczna. W 1989 r. powstał Ukraiński Ruch Narodowy przekształcony w 1990 r. w Ukraińską Partię Republikańską a następnie w Demokratyczną Partię Ukrainy. W lipcu 1990 r. Rada Najwyższa Ukrainy uchwaliła ustawę o suwerenności w ramach ZSRR (przewodniczący – Leonid Krawczuk). W sierpniu 1991 r. w Moskwie doszło do nieudanego puczu polityczno-wojskowego, który doprowadził do upadku ZSRR. W dniu 24.08.1991 r. Rada Najwyższa Ukrainy proklamowała pełną niepodległość i zdelegalizowała partię komunistyczną. Jesienią 1991 r. wybory prezydenckie wygrał L. Krawczuk. W lipcu 1994 r. w przedterminowych wyborach prezydenckich zwyciężył Leonid Kuczma. W kolejnych wyborach w listopadzie 1999 r. ponownie zwyciężył L. Kuczma. W czerwcu 1996 r. uchwalono Konstytucję stabilizującą ustrój prezydencko-parlamentarny z podporządkowaniem rządu – prezydentowi. Konstytucja zatwierdziła autonomię Republiki Krym. Do obiegu wprowadzono ukraińską hrywnę.
Historia Ukrainy od początku XXI wieku wymaga oddzielnego opracowania.
—————————————
Materiały źródłowe:
1. Leksykon Państwa Świata. Tom IV – Ukraina. Wyd. PWN – 2008 r.
2. Historia Polski. Encyklopedia szkolna. Ukraina. Wyd. 2004 r.
3. Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki. Polacy, Żydzi, Niemcy, Ukraińcy. Wyd. 2008 r.
4. Historia. Atlas Świata. Ruś Kijowska. Wyd. Demart 2011 r.
5. Prof. (płk) Władysław Filar. Wołyń 1939-1944 r. Wyd. 2009 r. (17-letni mieszkaniec ówczesnego Wołynia, żołnierz 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty).
6. Chris Bishop. Zagraniczne formacje SS 1940-1945 r. Wyd. Bellona 2005 r.
Notatka dotycząca biografii Stepana Bandery.
Stepan Bandera ur. w 1909 r. jako syn proboszcza greko-katolickiego Kościoła.
W 1928 r. rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej, uzyskał absolutorium ale ze względu na zaangażowanie w działalność polityczną w II RP, dyplomu nie obronił. W 1934 r. przygotował udany zamach na ministra Spraw Wewnętrznych Rzeczpospolitej legionistę, gen. Bronisława Pierackiego, za co wyrokiem Sądu w Warszawie (był obywatelem Polski) został skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywotnie więzienie. Po agresji Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 r. został zwolniony z więzienia we Wronkach. W 1940 r. ogłosił swoje przywództwo we frakcji OUN-B. Po agresji Niemiec na ZSRR ogłosił bez uzgodnienia z Niemcami „Akt Odnowienia Państwa Ukraińskiego” i powołanie rządu. Niemcy nałożyli areszt na S. Banderę i członków rządu. Od września 1941 r. do września 1944 r. S. Bandera przebywał w obozie Sachsenhausen na oddziale dla więźniów spec. Po zakończeniu wojny przebywał w Monachium. W 1959 r. został zamordowany przez Ukraińca – agenta KGB ZSRR.