Gen. dyw. dr Franciszek Puchała
Na system obronny II Rzeczypospolitej Polskiej składały się dwa podsystemy: militarny i pozamilitarny. W podsystemie militarnym najważniejszą rolę pełniło Wojsko Polskie. Funkcjonowanie administracji wojskowej w okresie międzywojennym było uregulowane ustawą „O powszechnym obowiązku służby wojskowej” z 1924 r. oraz ustawą „O powszechnym obowiązku wojskowym” z 1938 r.. Oprócz formacji Wojska Polskiego do obrony państwa miało być przygotowane całe społeczeństwo w ramach pozamilitarnych struktur systemu obronnego. Miała temu służyć realizacja idei „naród pod bronią” głoszonej przez wielu teoretyków wojskowych. Na początku lat 20. przygotowania do obrony kraju w tej dziedzinie nie były doceniane i promowane przez ówczesne władze polityczne i wojskowe Polski. Dopiero po 1935 r. idea ta uzyskała pełną akceptację kierownictwa państwa oraz wojska i zaczęła wchodzić w fazę realizacji praktycznej.
W latach 1921-1926 wojsko nie było w stanie zajmować się przygotowaniem obronnym społeczeństwa i działalność z tym związaną cedowało na organizacje i stowarzyszenia probronne. Mimo braku regulacji ustawowych MSWojsk. od 1922 r. podejmowało próby objęcia ich centralną koordynacją. Organem doradczym, opiniodawczymi i rzeczoznawczym przy MSWojsk. miał być Naczelny Komitet Przysposobienia Wojskowego. Kiedy próba jego utworzenia nie powiodła się, w kwietniu 1925 r. powołano Radę Naczelną Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Obronnego (RNWFiPO). Okazała się ona ciałem martwym i tuż po przewrocie majowym zakończyła swoją działalność.
Koordynacja działalności organizacji i stowarzyszeń proobronnych na rzecz podsystemu pozamilitarnego.
W celu nadania nowego impulsu edukacji obronnej społeczeństwa rozporządzeniem MSWojsk. z 21 marca 1927 r. uzgodnionym z MWiROP oraz MSWew. powołano instytucję centralną w postaci Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego (PUWFiPW), który miał koordynować działalność stowarzyszeń i organizacji proobronnych. W działalności tej w różnym stopniu uczestniczyły: Federacja Polskich Związków Obrony Ojczyzny (OPZOO), w skład której wchodziło ponad 30 związków i stowarzyszeń, Związek Strzelecki (ZS), Związek Rezerwistów Rzeczypospolitej Polskiej (ZRRP), Związek Harcerstwa Polskiego, Liga Morska i Kolonialna (LMiK), Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPiP), Legia Akademicka, Junackie Hufce Pracy oraz Organizacja Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju (OPKdOK). Wojsko sprawowało opiekę i pełną kontrolę nad przysposobieniem wojskowym oraz edukacją społeczeństwa. Wspierało ono działalność stowarzyszeń i organizacji społecznych pod względem kadrowym i w nieznacznym stopniu finansowym.
PUWFiPW miał na celu uporządkowanie szkolenia paramilitarnego społeczeństwa i był kilka razy reorganizowany. Początkowo miał on struktury terenowe na szczeblu województw, powiatów i miast. Kadra urzędu rekrutowała się spośród żołnierzy zawodowych, a także instruktorów kontraktowych. Za sprawy edukacji obronnej odpowiadał przede wszystkim Wydział Przysposobienia wojskowego, który kierował pracami związanymi z wychowaniem fizycznym i przysposobieniem wojskowym społeczeństwa. W ramach przysposobienia wojskowego zamierzano prowadzić wychowanie: obywatelskie, wojskowe, fizyczne i wyszkolenie wojskowe. Akcent został położony na przysposobienie wojskowe młodzieży. Poprzez wyszkolenie wojskowe starano się wyrabiać tężyznę fizyczną, postawy moralne, dzielność, posłuszeństwo dla rozkazu, prawość i inne cechy osobowościowe. Popularyzacje tej formy edukacji społeczeństwa starano się prowadzić przez uzyskiwanie stopni przysposobienia wojskowego, które dawały prawo ubiegania się o pewne przywileje podczas odbywania służby wojskowej. Obozy szkoleniowe prowadziły hufce szkolne przysposobienia wojskowego oraz stowarzyszenia i organizacje mające do tego uprawnienia. PUWFiPW zabezpieczał dla nich kadrę instruktorską oraz udzielał niewielkiego wsparcia finansowego. Przy MSWojsk. funkcjonowała Rada Naukowa Wychowania Fizycznego kierowana przez marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza będącego kandydatem na Naczelnego Wodza SZ RP w czasie wojny. W lutym 1938 r. opowiedziała się ona za przekształceniem Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Akademię Wychowania Fizycznego. Przysposobienie wojskowe na przełomie lat 20. i 30. realizowane było w odniesieniu do młodzieży przedpoborowej poprzez szkoły średnie oraz przez Związek Strzelecki i w niewielkim stopniu przez inne organizacje proobronne. Wobec rezerwistów realizowano go przez Związek Strzelecki, a następnie Federację Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Skutecznie prowadzono militaryzacje Związku Strzeleckiego oraz innych stowarzyszeń i związków proobronnych oraz kombatanckich. Na czele ich władz stawali z reguły generałowie i inni oficerowie w wyższych stopniach. Wyszkoleni członkowie formacji przysposobienia wojskowego mieli odciążyć wojsko w realizacji zadań niebojowych (służba wartownicza, służba obserwacyjno-meldunkowa, ochrona ważnych obiektów i szlaków komunikacyjnych). Ze względu na potrzeby wojska propagowano edukację specjalistyczną. Zaczęto rozwijać takie specjalistyczne formy przysposobienia wojskowego młodzieży jak: lotnicze, broni pancernej, motorowe, radiotelegrafistów, morskie i wodne, narciarskie i konne. Ważną rolę odgrywało Kolejowe Przysposobienie Wojskowe. Jego członkami byli pracownicy kolei mający zaszeregowanie jako przydzieleni do rezerwy pospolitego ruszenia oraz niezdolni do służby wojskowej, a także przedpoborowi oraz kobiety z rodzin pracowników kolejowych. W ten sposób próbowano stworzyć rezerwę kolejową na wypadek wojny. Po 1926 r. wojsko zainspirowało do prowadzenia przysposobienia wojskowego także Ministerstwo Poczt i Telegrafów oraz Rolnictwa i Reform Rolnych. To drugie odegrało wiodącą rolę w organizacji Przysposobienia Wojskowego Leśników. Przy kolejnej reorganizacji PUWTiPW w 1935 r. utworzono w nim Wydział WFiPW Kobiet. Od połowy lat 30. każdego roku urząd ten wydawał instrukcje dotyczące przysposobienia rezerwistów. Praca w tym środowisku przynosiła wymierne efekty. Rezerwiści licznie angażowali się do pracy społecznej na rzecz upowszechniania przysposobienia wojskowego. W 1937 r. akces do takiej pracy zgłosiło 2700 oficerów, 22 400 podoficerów i 45 000 szeregowców rezerwy. Koordynatorem ich działań był Związek Rezerwistów RP. W 1939 r. dokonano ostatniej reorganizacji pracy komitetów wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Przy każdym Dowództwie Okręgu Korpusu (DOK) działała okręgowa struktura Związku Strzeleckiego, której komendantem był oficer zawodowy dysponujący etatową komendą złożoną z oficerów służby czynnej. W latach 1935-1939 PUWFiPW przejął pełną kontrolę nad działalnością FPZOO i Junackimi Hufcami Pracy. Współpracował ściśle z Towarzystwami Wiedzy Wojskowej (TWW), LOPiP oraz LmiK.
Do pozamilitarnego podsystemu obronnego państwa można też zaliczyć formacje odpowiedzialne za ochronę granic podległe pod resort spraw wewnętrznych jak Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) i Straż Graniczna. Była to podległość formalna, bowiem na wpadek wojny były one militaryzowane i wypełniały nawet zadania operacyjne.
Wykorzystanie nadwyżek mobilizacyjnych i młodzieży przedpoborowej w formacjach Obrony Narodowej.
Szkolenie rezerw osobowych i przygotowanie obronne społeczeństwa powodowało, że gotowość do walki z broną w ręku mogło pełnić zdecydowanie więcej obywateli RP niż potrzebowało Wojsko Polskie. W 1935 r. Wojsko Polskie liczyło około 270 tysięcy żołnierzy. Jego potrzeby mobilizacyjne oceniano na 46 tys. oficerów oraz 1,3 miliona podoficerów i szeregowców. Liczba rezerwistów mogących podlegać mobilizacji wynosiła ponad 2,6 miliona osób, w tym 55 tysięcy rezerw oficerskich i około 490 tysięcy rezerw podoficerskich. W celu zagospodarowania nadwyżek ponad kontyngentowych oraz części młodzieży przedpoborowej w listopadzie 1936 r. MSWojsk. zdecydowało o tworzeniu czternastu batalionów Obrony Narodowej (ON) będących formacjami cywilno-wojskowymi o zaciągu ochotniczym. Oddziały ON traktowano jako formacje „wojska lokalnego” związanego z konkretnym regionem Polski i przewidywanego do jego obrony, czyli wojska terytorialne. Do formacji mieli trafiać niepracujący rezerwiści oraz samotni przedpoborowi typowani przez organizacje paramiltarne. W pierwszej rekrutacji zakwalifikowano niecałe trzy tysiące wytypowanych osób. W tym najlepsze wyniki osiągnął Związek Strzelecki natomiast zbyt małą aktywnością wykazał się Związek Rezerwistów RP. W powstałej sytuacji odstąpiono od zaciągu ochotniczego i od stycznia do marca 1937 r. sprawy Obrony Narodowej uregulowano rozkazem ówczesnego Generalnego Inspektora SZ marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza oraz rozkazami i wytycznymi MSWojsk. oraz rozporządzeniami dowódców OK. W 1937 r. nadwyżka ponadkontyngentowa mężczyzn wynosiła ponad 172 tysiące osób, w tym ponad 117 tysięcy Polaków. Na początku 1937 r. powstawały pierwsze bataliony ON przy wybranych jednostkach wojskowych, które wydzielały instruktorów dla ich potrzeb. Bataliony liczyły po dwie kompanie strzeleckie po 60-80 osób i jedną kompanię ckm (60 osób). Nie przewidywano skoszarowania tych formacji. Mimo trudności w pierwszym etapie organizacji formacji ON pod koniec 1937 r. udało się utworzyć sześć dowództw brygad, cztery dowództwa półbrygad i 38 batalionów. Na Śląsku powstała Górnośląska Brygada ON (sześć batalionów) i Śląsko-Cieszyńska Półbrygada (trzy bataliony). Stanowiska komendantów batalionów pełnili powiatowi komendanci PW. Na tym terenie utworzono Powiatowe Komitety Obrony Narodowej. W czerwcu 1937 r. powstała Morska Brygada ON (cztery bataliony), a także Warszawska Brygada ON (trzy bataliony). Stopniowo tworzono kolejne jednostki organizacyjne ON. Utworzono Lwowską Brygadę ON (trzy bataliony) oaz Karpacką Półbrygadę (dwa bataliony), Podkarpacką Półbrygadę (dwa bataliony), która w kwietniu 1938 r. została przeformowana na brygadę (trzy bataliony). Nie ukończono formowania Grodzieńskiej Półbrygady, które rozpoczęto w sierpniu 1937 r. W 1938 r. powstała Wołyńska Półbrygada (dwa bataliony). Po proteście dowództwa KOP w grudniu 1938 r. utworzono Dziśnieńską Półbrygadę KOP, składającą się z dwóch batalionów oraz pododdziałów zwiadowców i łączności. Argumentem przemawiającym za jej podporządkowaniem nie dowódcy OK, a dowódcy KOP było to, że w jej skład miała wejść głównie młodzież przedpoborowa zrzeszona w hufcach i kompaniach WFiPW z 22 powiatów, nad którą całkowitą pieczę sprawował KOP. W tej sytuacji w celu uniknięcia dwoistości władzy na tym terenie, na podstawie zarządzenia MSWojsk. z 28 czerwca 1938 r. z dniem 1 września tego roku do jednostek organizacyjnych ON zostały zaliczone Legie Akademickie. Z wymienionej nadwyżki ponadmobilizacyjnej do grudnia 1938 r. w jednostkach ON służyło zaledwie 17 tysięcy mężczyzn.
Decyzje wykonawcze w sprawie formowania nowych jednostek ON na szczeblu DOK weszły w fazę realizacyjną dopiero w maju 1939 r. Wtedy też w strukturze MSWojsk. powołano Biuro do Spraw Jednostek Obrony Narodowej na czele z gen. bryg. Kazimierzem Sawickim. Terenem formowania nowych jednostek były głównie zachodnie i południowe obszary Polski. Nie w pełni wykorzystano nadwyżki ponadmobilizacyjne w centrum i na wschodzie kraju. Na Kresach Wschodnich obawiano się destrukcyjnej postawy mniejszości narodowych. W dniu 7 kwietnia 1939 r. w MSWojsk. podjęto decyzję o formowaniu skoszarowanych batalionów strzeleckich ON, jednak dopiero 29 sierpnia 1939r. utworzono Brygadę Strzelców ON w składzie trzech batalionów, do których żołnierze byli rekrutowani wyłącznie spośród zarejestrowanych członków Związku Strzeleckiego. Na 1 września 1939 r. wystawiono jedenaście brygad oraz pięć półbrygad ON. Były to brygady: Chełmińska, Górnośląska, Kaliska, Lwowska, Podhalańska, Podkarpacka, Pomorska, Poznańska i Warszawska oraz półbrygady: Cieszyńska, Dąbrowska, Dziśnieńska, Karpacka i Wołyńska. Razem było to 81 batalionów ON, w których znalazło się 1,6 tysiąca oficerów oraz 50 tysięcy podoficerów i szeregowców. W czerwcu 1939 r. marszałek Śmigły-Rydz wydał instrukcję w sprawie ich wykorzystania w czasie wojny. Wtedy nie miały one występować samodzielnie lecz jako bataliony przydzielone do wojsk liniowych i być wykorzystywane wyłącznie do działań obronnych i ochronnych. W lipcu 1939 r. przystąpiono do rozdziału brygad i półbrygad ON poprzez przydzielanie poszczególnych batalionów do dywizji piechoty. Niektórzy dowódcy dywizji dokonywali ich dalszego podziału i przydzielali do pułków piechoty i strzelców konnych. Najwięcej batalionów znalazło się w Armii: „Poznań”, „Kraków” i „Karpaty”. Z batalionów ON były tworzone także rezerwowe pułki piechoty. Dziśnieńska Półbrygada ON podległa KOP miała osłaniać wschodnią granicę państwa. Następowało więc ich rozdrabnianie i degradacja ich roli jako wojsk terytorialnych przeznaczonych do obrony własnego terytorium regionalnego.
Niezależnie od różnorodności struktur organizacyjnych batalionów (pięć typów), przestarzałego uzbrojenia i krytycznej oceny koncepcji rozdrabniania należy przyznać, że dzięki wykorzystaniu części nadwyżki ponadmobilizacyjnej w formacjach ON został powiększony potencjał militarny Polski w wojnie obronnej 1939 r.
————————————
Źródła:
1. L. Wyszczelski: „Z myślą o obronności i bezpieczeństwie II RP. Pozamilitarny komponent bezpieczeństwa państwa”, Toruń 2023;
2. A. Niewęgłowska: „Federacja Polskich Związków Obrońców Ojczyzny (1928-1939)”, Warszawa2011;
3. M. Wiśniewska: „Związek strzelecki(1910-1939)” ,Warszawa 2010;
4. H. Stańczyk: „System bezpieczeństwa II RP 1919–1939” (referat), Włocławek 2013.